https://jem.semnan.ac.ir/ مدلسازی اقتصادسنجی fa daily 1 Mon, 22 Dec 2025 00:00:00 +0330 Mon, 22 Dec 2025 00:00:00 +0330 https://jem.semnan.ac.ir/article_9295.html نرخ ارز بازار موازی و نرخ ارز مورد محاسبه در بازار طلا، نقش کلیدی در فرآیند تصمیم‌گیری عوامل اقتصادی دارد و در عین حال این نرخ‌ها توسط مکانیزم بازار تعیین می‌شوند، لذا می‌توان آن‌ها را منعکس‌کننده انتظارات عوامل اقتصادی در نظر گرفت. این پرسش مطرح می‌شود که آیا سیاست‌گذار ارزی نیز در تعیین و اعلام نرخ رسمی، به نرخ‌ بازارهای موازی و سایه توجه دارد؟ و آنها را در تعیین نرخ رسمی درنظر می‌گیرد؟ این مقاله به بررسی روابط بین نرخ رسمی (به طور خاص نرخ اعلامی دلار آمریکا)، نرخ موازی و نرخ سایه با استفاده از داده‌های روزانه مربوط به بازه زمانی از ابتدای سال 1389 تا پایان خرداد ماه 1403 می‌پردازد. در این پژوهش، به کمک مدل جمعی تعمیم‌یافته  (GAM)، اثرگذاری نرخ موازی و بازار سایه بر نرخ رسمی بر پایه تابع هموارساز از خانواده گاوسین مورد بررسی قرار گرفت که نتایج به‌دست‌آمده حاکی از اثرگذاری نرخ بازارهای موازی و سایه بر تعیین نرخ رسمی به صورت روابط غیرخطی می‌باشد؛ به‌طوری‌که 99.6 درصد تغییرات نرخ رسمی توسط مدل توضیح داده می‌شود. به عبارت دیگر، سیاست‌گذار ارزی در اعلام نرخ رسمی به مقادیر جاری و گذشته نرخ‌های بازار موازی و سایه توجه داشته و در جهت کاهش جایزه بازار موازی و سایه‌ نرخ‌گذاری می‌نماید. https://jem.semnan.ac.ir/article_10111.html بانکداری سایه به‌عنوان بخشی از سیستم مالی که خارج از نظارت مستقیم بانک‌های مرکزی و نهادهای تنظیم‌کننده فعالیت می‌کند، نقش مهمی در تامین مالی و تخصیص منابع دارد. با توجه به گسترش حجم دارایی‌های بانکداری سایه و اثرگذاری آن بر متغیرهای کلان اقتصادی به‌ویژه رشد اقتصادی، در این پژوهش اثر بانکداری سایه بر رشد اقتصادی در دو گروه از کشورهای منتخب (شامل کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه) طی دوره زمانی ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۳ مورد بررسی قرار گرفته است. به‌منظور مدل‌سازی روابط میان متغیرها، از روش پانل پویا بهره گرفته شده و برآورد مدل با استفاده از تکنیک گشتاورهای تعمیم‌یافته (GMM) انجام شده است. نتایج حاصل از برآورد مدل در هر دو گروه از کشورها نشان می‌دهد که گسترش حجم دارایی‌های بانکداری سایه منجر به افزایش رشد اقتصادی شده و این اثر از کانال اعتبارات داخلی به بخش خصوصی نیز تشدید گردیده است. https://jem.semnan.ac.ir/article_10192.html این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر در کشورهای عضو اوپک طی دوره زمانی ۲۰۰۲ تا ۲۰۲۴ انجام شده است. برای این منظور، از یک مدل اقتصادسنجی داده‌های تابلویی با اثرات تصادفی استفاده شده است. متغیرهای مستقل شامل قیمت حقیقی نفت، نوآوری، باز بودن تجاری، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، و اثر متقابل انتشار کربن دی‌اکسید و درآمد هستند. نتایج مدل نشان می‌دهد که نوآوری و باز بودن تجاری تأثیری مثبت و معنادار بر مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر دارند. این یافته بر نقش کلیدی پیشرفت‌های تکنولوژیک و تعاملات جهانی در توسعه انرژی‌های پاک تأکید می‌کند. در مقابل، افزایش قیمت حقیقی نفت و همچنین درآمد همراه با افزایش انتشار کربن، تأثیری منفی و معنادار بر مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر داشته‌اند. این یافته‌ها حاکی از آن است که درآمدهای نفتی بالا و الگوی توسعه اقتصادی مبتنی بر سوخت‌های فسیلی، انگیزه برای گذار به انرژی‌های پاک را در این کشورها کاهش می‌دهد. تأثیر سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی بر مصرف انرژی‌های تجدیدپذیر در این دوره زمانی از نظر آماری معنادار نبوده است. این امر می‌تواند نشان‌دهنده عدم هدایت کافی این سرمایه‌ها به سمت بخش انرژی‌های سبز باشد. این نتایج به سیاست‌گذاران اوپک توصیه می‌کند که برای دستیابی به توسعه پایدار، بر تقویت نوآوری، افزایش تعاملات تجاری، و کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی تمرکز کنند. https://jem.semnan.ac.ir/article_10201.html هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی تأثیر ریسک بازار کار بر درآمد خانوارهای شهری در ایران طی دوره زمانی فصلی و از سال 1393 تا 1403 با استفاده از روش‌ حداقل مربعات معمولی پویا است. یافته‌های حاصل از برآورد مدل حداقل مربعات پویا حاکی از آن است که شاخص ریسک بازار کار تأثیری مثبت و معنادار بر درآمد خانوارهای شهری در ایران دارد. این شاخص که ترکیبی از مؤلفه‌هایی نظیر سطح تحصیلات، مهارت‌های شغلی، هزینه‌های استخدام و دسترسی به نیروی کار است، به‌گونه‌ای تعریف شده که مقادیر بالاتر آن بیانگر کاهش ریسک و بهبود شرایط ساختاری بازار کار است. ضریب مثبت این متغیر نشان می‌دهد که کاهش نااطمینانی‌ها و ارتقا کارایی نهادی در بازار کار، از طریق فراهم‌سازی فرصت‌های شغلی پایدار و ارتقا بهره‌وری نیروی انسانی، منجر به بهبود وضعیت درآمدی خانوارها می‌گردد. همچنین، اثر منفی و معنادار تورم و بیکاری و اثر مثبت رشد اقتصادی، کیفیت زندگی و مشارکت اقتصادی زنان بر درآمد خانوارها نیز تأیید شد. https://jem.semnan.ac.ir/article_10195.html این مقاله به‌دنبال ارزیابی ریسک شاخص‌های اصلی بورس‌تهران ازطریق معرفی یک رویکرد نیمه‌ناپارامتریک است، و عملکرد آن با رویکردهای‌پارامتریک مختلف برحسب تکنیک‌های بک‌تست و معیارهای مختلف ریسک شامل ارزش‌درمعرض‌ریسک، ریزش‌موردانتظار و ریزش‌میانه، آزمون می‌شود. همچنین، از ریزش‌میانه درسطوح اطمینان 99% و 97.5% به عنوان یک آلترناتیو برای ارزش‌درمعرض‌ریسک درسطح 99.5% و ریزش مورد انتظار درسطح 97.85% استفاده شده است. نتایج تجربی بدست‌آمده برای شش شاخص اصلی بورس‌تهران شامل شاخص‌کل بورس، شاخص‌بازار اول، شاخص‌بازار دوم، شاخص‌صنعت، شاخص‌مالی و شاخص‌کل فرابورس، بافراوانی روزانه، طی بازه‌زمانی 23/5/1386 لغایت 13/3/1404، بیانگر عملکرد برتر رویکردهای‌پارامتریک شامل استیودنت t و t چوله نسبت‌به رویکرد پارامتریک گوسی، و رویکردهای نیمه‌ناپارامتریک SNP و رویکرد گرام-چارلیر مثبت در پیش‌بینی برون‌نمونه‌ای معیارهای ریسک است و ارزیابی ریسک محافظه‌کارتری را فراهم‌می‌کند. برتری رویکردهای‌پارامتریک برای ارزیابی شاخص‌های اصلی بورس‌تهران دراین‌است که این شاخص‌ها دنباله‌های هموار و غیرموجی دارند، و جهش‌های حدی در انتهای دنباله خود ندارند، ویژگی‌هایی که با رویکردهای‌نیمه‌ناپارامتریک توضیح داده‌می‌شوند. https://jem.semnan.ac.ir/article_10193.html در این پژوهش، چارچوبی نوین برای شناسایی و بهره‌برداری از روابط تقدم-تأخر میان نمادهای فعال در بازار سرمایه ایران ارائه شده است. با تکیه بر نظریه‌ی امضای مسیر و محاسبه‌ی مساحت لوی، ماتریس تقدم-تأخر بین نمادها در بازه‌های زمانی متحرک استخراج شد. سپس با استفاده از خوشه‌بندی هرمیتی، ساختار دینامیکی تقدم-تأخر درون بازار شناسایی گردید. بر پایه‌ی این ساختار، سه نوع استراتژی پرتفوی تقدم-تأخر سراسری (GP)، پرتفوی خوشه‌ای(CP) و پرتفوی خوشه‌ای تجمیعی (GCP) سرمایه‌گذاری طراحی شد. برای ارزیابی عملکرد این روش‌ها، از داده‌های قیمت روزانه نمادهای منتخب از صنایع اصلی بازار سرمایه طی یک دوره‌ی چندساله استفاده شد. نتایج تجربی نشان داد که استراتژی GCP  توانسته با ثبت بازده سالانه 6% و نسبت شارپ 33/0، از روش‌های سنتی مانند گرنجر و CP عملکرد بهتری داشته باشد. همچنین روش ساده‌ی CCF، علی‌رغم ساختار آماری اولیه، بازدهی قابل توجه 5/11 % و نسبت شارپ 61/0 را ثبت کرده است. در نهایت، طراحی یک پرتفوی مبتنی بر وزن‌دهی صنایع بر اساس روابط تقدم-تأخر میانگین‌گیری‌شده، بازدهی 3/31 % و نسبت شارپ 51/1 را به همراه داشت. این یافته‌ها نشان می‌دهد که ساختارهای زمانی و روابط بین‌نمادی می‌توانند منبع مهمی برای استخراج اطلاعات و تصمیم‌گیری هوشمند در حوزه‌ی مدیریت سرمایه‌گذاری باشند. همچنین تحلیل درون‌صنعتی و ساختار بین‌صنعتی بازار، مکملی ارزشمند برای تحلیل تقدم-تأخر به شمار می‌آید. https://jem.semnan.ac.ir/article_9988.html یکی از مهم‌ترین عوامل رشد و گسترش شرکت‌های دانش‌بنیان در اقتصاد، دسترسی به منابع مالی مناسب است. هدف اصلی این پژوهش، ارائه شواهد تجربی عملکرد شرکت‌های دانش‌بنیان بر تأمین مالی بر اساس سه رویکرد تأمین مالی از طریق سود انباشته؛ انتشار سهام و بدهی است. این هدف با استفاده از داده‌های سال‌های 1390 الی 1400 و روش  داده‌های تابلویی پانل متغیر زمان داینامیک بیزین برآورد شد. نتایج بیانگر این واقعیت است که اندازه شرکت بر انواع تأمین مالی تأثیر مثبت؛ بدهی‌ها بر انواع تأمین مالی تأثیر منفی (به جز انتشار سهام)، خالص دارایی‌های ثابت در تمامی رویکردها ابتدا تأثیر مثبت و سپس منفی و در نهایت نسبت سودآوری به دارایی بر انواع تأمین مالی ابتدا تأثیر مثبت و در انتهای دوره تأثیر منفی بر انواع تأمین مالی داشته است. از این رهگذر، شناخت چرخه عمر مالی شرکت و تنظیم استراتژی‌های تأمین مالی متناسب با مرحله رشد شرکت می‌تواند در بهینه‌سازی ساختار سرمایه نقش کلیدی داشته باشد؛ همچنین، ارائه تسهیلات بیشتر برای شرکت‌های کوچک و متوسط برای دسترسی به بازار سرمایه و منابع اعتباری می‌تواند رشد پایدار شرکت‌ها را تقویت کنند. https://jem.semnan.ac.ir/article_10202.html این پژوهش یک شاخص نوین برای سنجش نابرابری درآمد ارائه می‌دهد که بر پایه نسبت میانه درآمد گروه‌های کم‌درآمد به پردرآمد استوار است. با توجه به چالش‌های متداول در داده‌های درآمدی، از جمله وجود مقادیر فرین و توزیع‌های نامتقارن، شاخص‌های مرسوم مبتنی بر میانگین اغلب برآوردهای مناسبی ارائه نمی‌دهند. در مقابل، شاخص پیشنهادی با بهره‌گیری از میانه، که معیاری مقاوم در برابر داده‌های پرت است، این چالش را کاهش می‌دهد. مطالعه حاضر با تعریف دقیق شاخص جدید و معرفی «منحنی نابرابری» مرتبط، ویژگی‌های اساسی یک سنجه نابرابری معتبر را بررسی کرده و برآوردگری سازگار برای آن ارائه می‌دهد. عملکرد شاخص از طریق مطالعات شبیه‌سازی و کاربرد روی داده‌های درآمدی خانوارهای ایرانی مورد ارزیابی قرار گرفته است.  یافته‌ها حاکی از آن است که شاخص پیشنهادی نه تنها معیاری معتبر برای سنجش نابرابری محسوب می‌شود، بلکه از طریق منحنی مرتبط، درکی گویاتر و عملی‌تر نسبت به منحنی لورنتس ارائه می‌دهد. https://jem.semnan.ac.ir/article_10268.html اقتصاد سایه بخشی از فعالیت­های اقتصادی کشورها را تشکیل می­دهد که رشد آن همراه با گسترش فعالیت های غیر قانونی، کاهش درآمدهای دولت و بی ثباتی سیاسی و اجتماعی  است. این مقاله با استفاده از مدل علل چند گانه - شاخص چندگانه، به بررسی علل و پیامدهای اقتصاد سایه در استان­های ایران طی سال‌های 1379-1401 می پردازد. نتایج حاصل از تخمین مدل نشان می­­دهد اولاً بار مالیاتی، نرخ بیکاری، نرخ تورم، حجم دولت، کسری بودجه و درآمد سرانه اثر معنی­داری بر رشد اقتصاد سایه دارند ثانیاً روند اقتصاد سایه در استان­های ایران به خصوص در سال های اخیر صعودی است. این نتایج نشان می­دهند عملکرد دولت در سطح کلان و شرایط اقتصادی حاکم بر جامعه اقتصاد سایه در سطح اقتصادهای محلی را تحت تأثیر قرار می­دهد که اصلاح سیا­ست­های دولت و کاهش حجم دولت با هدف تقویت کردن اقتصادهای محلی می­تواند در کنترل حجم آن مؤثر باشد.   https://jem.semnan.ac.ir/article_10434.html نابرابری درآمد یکی از چالش‌های مهم اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است که پیامدهای گسترده‌ای به همراه دارد. از این رو، در این تحقیق با استفاده از داده‌های دوره ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۱ و روش حداقل مربعات پویا در شش مدل جداگانه، تأثیر ثبات سیاسی و مولفه­های پذیرش فناوری‌های پیشرو بر نابرابری درآمد ۱۷ کشور منطقه منا بررسی شده است. نتایج نشان می‌دهد که ثبات سیاسی، فعالیت‌های تحقیق و توسعه، فعالیت‌های صنعتی و دسترسی مالی اثر منفی و معناداری بر نابرابری درآمد دارند، در حالی که فناوری اطلاعات و ارتباطات و مهارت‌های نیروی کار، رانت منابع طبیعی، مخارج دولت، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و بیکاری باعث افزایش نابرابری درآمد می‌شوند. بنابراین تقویت ثبات سیاسی و مدیریت بهینه فناوری‌ها می‌تواند نابرابری درآمد را کاهش داده و عدالت اقتصادی را ارتقا بخشد. https://jem.semnan.ac.ir/article_10549.html نااطمینانی‌های اقتصادی، نهادی و سیاستی طی سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های اصلی محیط فعالیت صنایع استان آذربایجان شرقی تبدیل شده و فعالیت بنگاه‌های استان و تصمیم‌گیری در حوزه برنامه‌ریزی تولید، سرمایه گذاری و تأمین مواداولیه را تحت تأثیر قرار داده است. هدف این پژوهش، شناسایی و رتبه‌بندی عوامل بحرانی بروز نااطمینانی در صنایع خودروسازی، غذایی، معدنی و شیمیایی این استان است. برای این منظور، از روش دلفی فازی که ترکیبی از منطق فازی و فرآیند چندمرحله‌ای دلفی است بهره‌گیری شده تا تحلیل داده‌های کیفی و اجماع خبرگان ممکن شود. پرسشنامه‌ای به ۴۰ مدیر و کارشناس صنعتی ارسال و پاسخ ۱۹ نفر تحلیل شد. نتایج نشان داد نوسانات نرخ ارز، تحریم‌ها، سیاست‌های تجاری بین‌المللی، ثبات مقررات، تورم و فناوری‌های نوین بیشترین نقش را در عدم‌قطعیت صنعتی دارند. یافته‌ها بر لزوم مدیریت هدفمند این عوامل و تعامل بخش‌های دولتی، خصوصی و پژوهشی برای کاهش ریسک‌ها و ارتقای تاب‌آوری صنعت تأکید دارند. https://jem.semnan.ac.ir/article_10569.html شوک تحریم‌های بین‌المللی یکی از مهم‌ترین چالش‌های ثبات و سودآوری بانک‌های ایران در دهه اخیر بوده است. این پژوهش با هدف بررسی اثر ناهمگون این شوک بر سودآوری بانک‌ها و تحلیل تاب‌آوری مشروط آن‌ها، از روش رگرسیون کوانتایل استفاده می‌کند. بدین منظور داده‌های سالانه ۱۹ بانک در بازه زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲ به‌صورت پانل گردآوری و مدل در پنج چندک (0.1، 0.25، 0.5، 0.75 و 0.9) برآورد شد. نتایج حاکی از ناهمگونی قابل‌توجه در واکنش بانک‌هاست. شوک تحریم تأثیر معناداری بر سودآوری بانک‌های کم‌سود و میانه نداشته، اما بانک‌های پر‌سود با افزایش معنادار 0.54 درصدی در سودآوری مواجه شده‌اند که نشان‌دهنده تاب‌آوری و توان انطباقی بالاتر آن‌هاست. کارایی دارایی‌ها نیز به‌عنوان قوی‌ترین عامل درونی تأثیرگذار مثبت بر سودآوری در سراسر توزیع شناسایی شد. بر اساس یافته‌ها، اتخاذ رویکرد نظارتی متمایز مبتنی بر ریسک و سطح تاب‌آوری هر بانک توصیه می‌شود. برای بانک‌های کم‌سود، تقویت حائل‌های سرمایه‌ای و مدیریت کیفیت دارایی‌ها در اولویت است. برای بانک‌های پر‌سود تاب‌آور، طراحی چارچوب‌های مشوق‌محور جهت توسعه بازار بین‌بانکی و تنوع‌بخشی درآمدی پیشنهاد می‌گردد. در سطح کلان نیز افزایش شفافیت، ارتقای حکمرانی داده‌ها و تدوین سناریوهای شوک تحریم برای ارزیابی تاب‌آوری سیستم ضروری است. https://jem.semnan.ac.ir/article_10613.html این پژوهش در چارچوب رویکرد یادگیری عمیق کوانتومی (QDL) و با بهره‌گیری از مدل حافظه بلندمدت–کوتاه‌مدت کوانتومی (QLSTM) به پیش‌بینی قیمت آتی نفت خام وست تگزاس اینترمدیت (WTI) می‌پردازد. با توجه به جایگاه راهبردی نفت در اقتصاد جهانی و تأثیر نوسانات آن بر شاخص‌های کلان اقتصادی، دستیابی به مدل‌های دقیق پیش‌بینی اهمیت فراوانی برای سیاست‌گذاران، سرمایه‌گذاران و فعالان بازار دارد. در این مطالعه، داده‌های روزانه قیمت آتی نفت خام WTI در بازه ژانویه 2003 تا ژوئن 2025 مورد استفاده قرار گرفت. مدل QLSTM که ترکیبی از قابلیت‌های یادگیری عمیق و محاسبات کوانتومی است، با شش مدل جایگزین شامل مدل‌های کلاسیک سری زمانی AR، MA، الگوریتم‌های یادگیری ماشین (SVR) و مدل‌های یادگیری عمیق سنتی LSTM،GRU و MLP مقایسه شد. نتایج نشان داد  QLSTMکمترین خطای پیش‌بینی MSE، RMSE و شاخص تایل را در مقایسه با سایر مدل‌ها دارد و آزمون دایبولد-ماریانو نیز این برتری را از نظر آماری تأیید کرد. یافته‌ها نشان می‌دهد QLSTM با بهره‌گیری از ویژگی‌های منحصر به‌فرد محاسبات کوانتومی مانند برهم‌نهی و درهم‌تنیدگی، توانایی بالایی در شناسایی الگوهای پیچیده و نوسانات شدید بازار نفت دارد. این نتایج پیامدهای مهمی برای سیاست‌گذاران ایران در مدیریت ریسک، بودجه‌ریزی و طراحی سیاست‌های انرژی دارد و همچنین مسیرهای تازه‌ای را برای پژوهش‌های آتی فراهم می‌آورد.